Gjuha Arbëreshe në Itali: një gjuhë e lashtë mes mbrojtjes dhe rrezikut të zhdukjes! Nga Artur Nura

Në mozaikun gjuhësor të Italisë ekziston një realitet pak i njohur, por me vlerë të jashtëzakonshme historike dhe kulturore: gjuha arbëreshe. E folur nga komunitetet italo-shqiptare që u vendosën në Italinë Jugore duke filluar nga shekulli XV, kjo formë e shqipes së vjetër përfaqëson sot një nga pakicat gjuhësore historike të njohura nga shteti italian. Megjithatë, pavarësisht mbrojtjes formale, mbijetesa e saj nuk është e sigurt.

Origjina historike e një gjuhe të diasporës

Gjuha Arbëreshe i ka rrënjët në emigrimin e popullsive shqiptare që, midis shekujve XV dhe XVI, u larguan nga Ballkani pas pushtimit osman. Këto komunitete u vendosën kryesisht në Kalabri, Siçili, Bazilikatë, Molise, Pulja, Abruzzo dhe Kampania, duke ruajtur ndër shekuj gjuhën, ritin fetar bizantin dhe traditat kulturore.

Sot arbëreshitja flitet në rreth pesëdhjetë komuna të Italisë Jugore. Ajo ka ruajtur tipare arkaike të shqipes mesjetare, por me kalimin e kohës ka marrë ndikime nga italishtja dhe dialektet vendore, duke krijuar variante të ndryshme lokale.

Një gjuhë e njohur, por e brishtë

Nga pikëpamja juridike, gjuha arbëreshe gëzon njohje zyrtare falë Ligjit 482/1999, e cila mbron pakicat gjuhësore historike në Itali. Ky ligj lejon përdorimin e gjuhës në administratën publike lokale, në toponime, në shkolla dhe në mediat publike.

Megjithatë, vitaliteti i saj mbetet problematik. Sipas UNESCO, e cila e përfshin gjuhen arbëreshe në Atlasin e Gjuhëve të Rrezikuara në Botë, ajo klasifikohet si “definitivisht e rrezikuar”. Kjo do të thotë se gjuha nuk transmetohet më në mënyrë të rregullt tek fëmijët si gjuhë e parë.

Faktori kryesor i rrezikut është ndërprerja e transmetimit brez pas brezi. Në shumë familje, të rinjtë e kuptojnë arbërishten, por zgjedhin të flasin italisht, e cila dominon në shkollë, në media dhe në jetën publike. Ky kalim gradual drejt italishtes zvogëlon hapësirat e përdorimit të përditshëm të gjuhës.

Iniciativat e fundit: shenja inkurajuese

Vitet e fundit janë regjistruar disa zhvillime pozitive. Në Kalabri, për shembull, RAI ka nisur transmetime radiofonike dhe televizive në arbëresh, duke e përfshirë gjuhën në programacionin kushtuar pakicave gjuhësore. Ky është një hap i rëndësishëm, pasi prania në media forcon prestigjin dhe dukshmërinë e gjuhës.

Gjithashtu, disa komuna kanë miratuar akte dygjuhëshe dhe kanë forcuar toponiminë në dy gjuhë, ndërsa shoqata kulturore dhe qendra kërkimore promovojnë studime dhe aktivitete publike.

Megjithatë, këto masa, sado të rëndësishme, nuk mjaftojnë për të garantuar vitalitetin afatgjatë të gjuhës.

Sfidat kryesore

Mbijetesa e arbëreshes varet nga disa faktorë thelbësorë:

Arsimi dhe formimi – Mësimdhënia e gjuhës është shpesh e paqëndrueshme dhe e bazuar në projekte të përkohshme. Nevojiten programe të strukturuara dhe mësues të përgatitur.

Përdorimi i përditshëm – Një gjuhë jeton vetëm nëse përdoret. Nëse mbetet vetëm në kontekste ceremoniale apo simbolike, rrezikon të kthehet në element folklorik.

Përfshirja e brezave të rinj – Pa angazhimin e të rinjve, çdo mbrojtje ligjore mbetet formale. Media sociale, muzika dhe përmbajtjet digjitale në gjuhen arbëreshe mund të luajnë një rol strategjik.

Çfarë mund të bëhet për të ardhmen

Për të garantuar mbijetesën e arbëreshes, nevojitet një strategji e integruar:

forcimi i zbatimit konkret të Legge 482/1999;

stabilizimi i mësimit të gjuhës në shkolla;

mbështetja e prodhimit kulturor bashkëkohor;

nxitja e përdorimit familjar dhe komunitar;

bashkëpunime me institucione akademike në Itali dhe Shqipëri.

Po aq e rëndësishme është rritja e prestigjit shoqëror të gjuhës: një gjuhë minoritare mbijeton kur perceptohet si vlerë aktuale dhe jo thjesht si trashëgimi e së kaluarës.

Përfundim

Gjuha Arbëreshe është më shumë se një variant gjuhësor: ajo është dëshmi e gjallë e një historie migrimi, e një kujtese kolektive dhe e një identiteti që ka mbijetuar për shekuj me radhë. Sot ajo gëzon njohje zyrtare dhe vëmendje të re kulturore, por mbetet e brishtë.

E ardhmja e saj nuk do të varet vetëm nga ligjet apo programet televizive, por nga zgjedhja e përditshme e komuniteteve për ta folur, mësuar dhe përshtatur me kohën. Mbijetesa e arbërishtes do të jetë rezultat i një ekuilibri të ndjeshëm midis mbrojtjes institucionale dhe vitalitetit shoqëror — midis kujtesës dhe së ardhmes.

L’arbëreshë in Italia: una lingua antica tra tutela e rischio di scomparsa

Nel mosaico linguistico italiano esiste una realtà poco conosciuta ma di straordinario valore storico e culturale: la lingua arbëreshë. Parlata dalle comunità italo-albanesi insediate nell’Italia meridionale a partire dal XV secolo, questa varietà dell’albanese antico rappresenta oggi una delle minoranze linguistiche storiche riconosciute dallo Stato italiano. Tuttavia, nonostante le tutele formali, la sua sopravvivenza non è affatto scontata.

Origini storiche di una lingua diasporica

L’arbëreshë affonda le sue radici nell’esodo delle popolazioni albanesi che, tra il Quattrocento e il Cinquecento, fuggirono dai Balcani in seguito all’avanzata dell’Impero Ottomano. Stabilitesi soprattutto in Calabria, Sicilia, Basilicata, Molise, Puglia, Abruzzo e Campania, queste comunità hanno conservato nei secoli lingua, rito religioso bizantino e tradizioni culturali.

Oggi l’arbëreshë è parlato in circa cinquanta comuni dell’Italia meridionale. Si tratta di una lingua che ha mantenuto tratti arcaici dell’albanese medievale, ma che nel tempo ha assorbito influenze dall’italiano e dai dialetti locali, sviluppando varietà interne talvolta differenti tra loro.

Una lingua riconosciuta ma fragile

Dal punto di vista giuridico, l’arbëreshë gode di riconoscimento ufficiale grazie alla Legge 482/1999, che tutela le minoranze linguistiche storiche in Italia. La normativa consente l’uso della lingua nella pubblica amministrazione locale, nella toponomastica, nella scuola e nei media pubblici.

Nonostante questo quadro normativo, la vitalità della lingua resta problematica. Secondo l’UNESCO, che la inserisce nell’Atlas of the World’s Languages in Danger, l’arbëreshë è classificato come “definitivamente in pericolo”: ciò significa che non viene più trasmesso sistematicamente ai bambini come prima lingua.

Il principale fattore di rischio è il calo della trasmissione intergenerazionale. In molte famiglie i giovani comprendono l’arbëreshë ma preferiscono esprimersi in italiano, lingua dominante nella scuola, nei media e nella vita pubblica. Questo progressivo slittamento verso l’italiano riduce gli ambiti d’uso quotidiano della lingua minoritaria.

Le iniziative recenti: segnali incoraggianti

Negli ultimi anni si sono registrati segnali positivi. In Calabria, ad esempio, la RAI ha avviato trasmissioni radiofoniche e televisive in arbëreshë, inserendo la lingua nella programmazione dedicata alle minoranze. Si tratta di un passo importante, perché la presenza nei media contribuisce a rafforzare prestigio, visibilità e senso di appartenenza.

Anche alcuni comuni hanno adottato atti bilingui e rafforzato la toponomastica in doppia lingua, mentre associazioni culturali e centri di ricerca promuovono studi, pubblicazioni e iniziative pubbliche.

Tuttavia, queste azioni, pur significative, non bastano da sole a garantire la piena vitalità della lingua.

Le sfide ancora aperte

La sopravvivenza dell’arbëreshë dipende soprattutto da tre fattori cruciali:

Scuola e formazione – L’insegnamento della lingua è spesso discontinuo o affidato a progetti temporanei. Servirebbero programmi stabili, docenti formati e materiali didattici aggiornati.

Uso quotidiano – Una lingua vive se viene parlata. Se resta confinata a momenti celebrativi o simbolici, rischia di trasformarsi in patrimonio folklorico più che in strumento di comunicazione reale.

Coinvolgimento delle nuove generazioni – Senza il protagonismo dei giovani, anche la tutela più solida rischia di rimanere formale. Social media, contenuti digitali, musica e produzioni culturali contemporanee in arbëreshë potrebbero rappresentare una via strategica.

Cosa si può fare per il futuro

Garantire la sopravvivenza dell’arbëreshë significa adottare una strategia integrata:

rafforzare l’applicazione concreta della Legge 482/1999;

stabilizzare l’insegnamento scolastico con programmi strutturati;

sostenere la produzione culturale contemporanea;

incentivare l’uso familiare e comunitario della lingua;

promuovere collaborazioni con istituzioni accademiche italiane e albanesi.

Fondamentale è anche una riflessione sul prestigio sociale: le lingue minoritarie sopravvivono quando sono percepite non come retaggio del passato, ma come valore attuale e risorsa identitaria.

Conclusione

L’arbëreshë è molto più di un dialetto: è una testimonianza vivente di una migrazione storica, di una memoria collettiva e di un’identità che attraversa i secoli. Oggi dispone di riconoscimenti ufficiali e di rinnovata attenzione culturale, ma resta una lingua fragile.

Il suo futuro non dipenderà solo dalle leggi o dalle trasmissioni televisive, bensì dalla scelta quotidiana delle comunità di continuare a parlarla, insegnarla e reinventarla. La sopravvivenza dell’arbëreshë sarà il risultato di un equilibrio delicato tra tutela istituzionale e vitalità sociale — tra memoria e futuro./Arbinfoculture.com