Saggi: Giuliana Donzello “Il divino nell’arte / Boskość w sztuce”

Boskość w sztuce
Autor: Giuliana Donzello

Przekład z języka włoskiego Izabella Teresa Kostka.

Traduzione in lingua polacca Izabella Teresa Kostka.

***

Il divino nell’arte
Di Giuliana Donzello

Il divino nell’arte è un tema ampio che si manifesta attraverso la rappresentazione di figure sacre, il racconto di storie bibliche e l’uso di simboli per evocare il trascendente e che da sempre accompagna la vita dell’uomo. Diverse quindi le sue funzioni, in primis quello di rappresentare nel corso dei secoli un ponte tra il visibile e l’invisibile, di insegnare concetti teologici, celebrare il sacro e ispirare la devozione. Dalle statue greche e romane alle icone bizantine e ai dipinti rinascimentali, l’arte ha esplorato il rapporto tra l’uomo e il divino, rendendolo tangibile attraverso forme e narrazioni.
L’arte è il riflesso della nostra esistenza, un linguaggio senza parole che attraversa il tempo e lo spazio, parlando a chiunque voglia ascoltare. È un ponte tra il visibile e l’invisibile, tra il concreto e l’immateriale. Fin dagli albori dell’umanità, l’arte è stata il mezzo attraverso il quale l’uomo ha cercato di comprendere e rappresentare la realtà che lo circonda: il sacro e il profano, il divino e l’umano, l’eterno e il quotidiano.
Dalle pitture rupestri delle grotte di Lascaux agli algoritmi dell’arte digitale contemporanea, ogni epoca ha avuto i suoi narratori visivi. Alcuni hanno tentato di dare un volto a Dio, altri hanno cercato di immortalare l’uomo. È lecito quindi chiedersi se esiste davvero una linea di confine tra arte sacra e arte tradizionale, oppure, come le due facce di una moneta, si influenzano e si sovrappongono, raccontando in modi diversi la stessa ricerca di senso.
Imprimere tracce della propria esistenza, dare forma ai pensieri e alle paure, ai desideri e alle divinità è sempre stato un bisogno dell’uomo; tuttavia i primi segni della creatività umana non avevano una semplice funzione decorativa: erano codici visivi, strumenti per interagire con il mondo e soprattutto con ciò che sfuggiva alla comprensione.
Le pitture rupestri di Altamira e Lascaux, risalenti a circa 15.000 a.C., testimoniano un’epoca in cui il confine tra arte, spiritualità e magia era ancora indistinto. Si trattava di raffigurazioni legate a riti propiziatori per la caccia, alla venerazione di spiriti animali o alla trasmissione di conoscenze tra generazioni; non erano quindi un semplice esercizio estetico, ma un gesto rituale e simbolico.
Con l’avvento delle grandi civiltà, il linguaggio artistico si trasformò per servire due ambiti distinti ma complementari: il sacro e il potere terreno. In Egitto, l’arte divenne un ponte tra gli uomini e gli dèi. Le statue colossali dei faraoni, le pitture tombali e le monumentali piramidi non erano semplici espressioni artistiche, ma strumenti per garantire l’immortalità del sovrano e consolidare il suo status divino.
In Mesopotamia l’arte ebbe una funzione sia religiosa sia amministrativa. Le ziqqurat, torri templari a gradoni, dominavano le città-stato e fungevano da centri di culto, mentre i bassorilievi narravano le gesta dei sovrani e i loro rapporti con le divinità.
L’arte assira e babilonese non si limitava alla celebrazione del sacro, ma aveva anche uno scopo propagandistico, esaltando la forza e il prestigio dei funzionari e dignitari.
Nel mondo greco, la rappresentazione degli dèi assunse caratteristiche umane. Le divinità venivano raffigurate con corpi perfetti e armoniosi, secondo i canoni della kalokagathia, il concetto di bellezza e virtù. Le sculture di Zeus, Atena o Afrodite non si distinguevano nella forma dai ritratti di atleti e filosofi, poiché la perfezione fisica era considerata espressione della vicinanza al divino.
I Romani, eredi della cultura ellenistica, svilupparono un’arte in cui il realismo e il simbolismo religioso si fusero in modo peculiare. Le sculture e i busti marmorei degli imperatori si distinguevano per un realismo accentuato che ne esaltava la personalità e il carisma politico. Al tempo stesso, i templi, gli altari e le decorazioni urbane rafforzavano il legame tra la figura del sovrano e la sfera divina.
Possiamo affermare che l’arte non è mai appartenuta esclusivamente al dominio del sacro o del profano. Era un linguaggio universale, un codice che serviva tanto la fede quanto la politica, tanto la contemplazione quanto la propaganda. Nelle sue molteplici espressioni, è sempre stata più di una semplice immagine: ha rappresentato un messaggio, un ponte tra il visibile e l’invisibile, tra l’uomo e il divino, tra la realtà e l’ideale.
Quando nel IV secolo il Cristianesimo si afferma come religione ufficiale dell’Impero Romano, l’arte assume una funzione prevalentemente didattica e devozionale. L’iconografia cristiana si sviluppa per trasmettere concetti teologici e raccontare episodi biblici a una popolazione in gran parte analfabeta. L’arte diventa strumento di fede, veicolo di messaggi religiosi e mezzo per avvicinare i fedeli al divino. La rappresentazione di Dio e di Cristo segue schemi simbolici piuttosto che figurativi. Nei mosaici delle catacombe romane appaiono immagini allegoriche come il pesce (Ichthys), la colomba, l’ancora e il pastore con la pecora, tutte allusioni alla salvezza e alla protezione divina. Dio non può essere visto, ma può essere raccontato attraverso segni e metafore.
Dall’epoca bizantina e medievale, l’iconografia cristiana si arricchisce e si consolida. Il Cristo Pantocratore, raffigurato con un volto severo e ieratico, compare nelle absidi delle chiese, mentre la Vergine con il Bambino diventa il fulcro della devozione popolare. Le immagini sacre non hanno solo un valore estetico, ma servono come strumenti di meditazione e preghiera.
Due principali filoni che definiscono l’arte cristiana: l’arte bizantina e l’arte romanica e gotica dell’Europa occidentale. L’arte bizantina, influenzata dalla cultura greco-romana, si distingue per l’uso di mosaici dorati, icone sacre e rappresentazioni stilizzate. Nelle chiese orientali, come Santa Sofia a Costantinopoli, le immagini sacre sono caratterizzate da volti immobili, occhi grandi e aureole dorate, a simboleggiare la trascendenza divina. Il sacro è distante, immutabile, avvolto in un’aura di solennità. All’interno della Chiesa antica si sono sviluppate due correnti: una favorevole alle immagini (iconica) e l’altra (aniconica) legata alla concezione veterotestamentaria, contraria alle immagini sacre (aniconica).
In Europa occidentale, invece, l’arte evolve attraverso lo stile romanico e successivamente quello gotico. Le chiese romaniche, con le loro forme massicce e le decorazioni scolpite nei capitelli e nei portali, trasmettono un senso di solidità e protezione. Le sculture, spesso rudimentali, raffigurano scene bibliche con forte espressività, talvolta con accenti drammatici e moniti morali.
Con il passaggio al gotico, tra il XII e il XIV secolo, l’arte sacra raggiunge un nuovo livello di monumentalità. Le cattedrali gotiche, come Notre-Dame de Paris e il Duomo di Chartres, si sviluppano in altezza, con vetrate istoriate che trasformano la luce in colore e narrazione. I rosoni e le finestre ogivali, decorati con episodi sacri, offrono ai fedeli una visione del divino attraverso l’effetto mistico della luce filtrata.
Oltre alla sua funzione religiosa, l’arte medievale è strettamente legata al potere politico ed ecclesiastico. I grandi committenti delle opere d’arte sono il clero e la nobiltà, che vedono nella costruzione di chiese, abbazie e palazzi affrescati un mezzo per affermare il proprio prestigio. I papi, i vescovi e i sovrani finanziano cicli decorativi e sculture monumentali che, oltre a glorificare la fede, servono a consolidare la loro autorità. L’arte sacra diventa dunque anche un’espressione di potere.

Parallelamente all’arte religiosa, esiste un filone artistico più laico e profano, diffuso soprattutto nelle corti e nei castelli feudali (arazzi, miniature dei codici medievali e le decorazioni dei palazzi nobiliari raccontano scene di caccia, tornei cavallereschi, momenti di vita quotidiana e storie epiche. Ma l’arte profana non è mai del tutto separata da quella sacra: spesso, negli stessi manoscritti miniati, si trovano sia raffigurazioni di santi e martiri, sia immagini di cavalieri e sovrani. Il sacro e il profano convivono, mescolandosi e influenzandosi a vicenda.
Nel Quattrocento, l’arte europea cambia profondamente. Dopo secoli di rigidi schemi iconografici Dio inizia ad avere un volto umano. Il Rinascimento riscopre l’individuo, la natura, la razionalità e l’armonia delle forme. L’arte non è più solo strumento di devozione, ma anche di indagine sulla realtà. La prospettiva centrale, l’uso della luce e del chiaroscuro, il recupero delle proporzioni classiche segnano una rivoluzione visiva. L’arte sacra si arricchisce di realismo e profondità psicologica, mentre quella profana esplora nuovi soggetti: il ritratto, il paesaggio, la mitologia, la scienza.
La pittura religiosa rinascimentale si evolve in modo radicale. Gli artisti non si limitano più a rappresentare Dio e i santi con tratti ieratici e stilizzati, ma li rendono vivi, umani, espressivi.
Si pensi a Masaccio, che nella sua Trinità (1425-1427), introduce la prospettiva lineare in un’opera sacra, o a Piero della Francesca, che in dipinti come La Flagellazione di Cristo (1460 ca.), utilizza il rigore matematico per rendere la scena più realistica e credibile.
Non ultimi certo Leonardo da Vinci, che L’Ultima Cena (1495-1498), rompe la staticità medievale e trasforma la narrazione biblica in una scena teatrale, dove ogli apostoli sono interpreti di un’emozione distintiva. Così Michelangelo che nella “Cappella Sistina” (1508-1512), dipinge un Dio creatore possente e vigoroso, distante dall’immagine ieratica medievale, più simile a un uomo che a un’entità astratta.
Non è solo un cambiamento stilistico: è una rivoluzione teologica. Se Dio può assumere sembianze umane, allora l’essere umano è vicino al divino. Il corpo non è più solo un involucro dell’anima, ma un capolavoro della creazione, degno di essere studiato, dipinto e scolpito con la stessa attenzione riservata ai santi.

Parallelamente all’arte sacra, si sviluppa un’arte laica che celebra l’individuo, la bellezza del mondo terreno e il sapere scientifico. I ritratti diventano sempre più diffusi, simbolo di un’epoca in cui l’uomo si riscopre protagonista della storia. L’arte profana non è in opposizione a quella sacra, ma ne è il naturale complemento. L’uomo rinascimentale non si accontenta più di guardare solo il cielo, ma vuole comprendere anche la terra che abita.
A partire dalla metà del Cinquecento, l’armonia rinascimentale lascia il posto a un’arte più inquieta e complessa. Il Manierismo introduce proporzioni allungate, colori artificiali e composizioni dinamiche, riflettendo un’epoca di tensioni religiose e politiche
Gli artisti (Pontormo, Parmigianino ed El Greco) reinterpretano l’arte sacra con uno stile espressivo e quasi visionario. Le figure si deformano, i colori diventano irreali, le scene sacre assumono un carattere più teatrale e drammatico. Tale evoluzione anticipa il Barocco, un’epoca in cui l’arte non si limita più a rappresentare la fede, ma la mette in scena con effetti spettacolari.
Con il Barocco l’arte diventa potente, emozionante, persino sensuale; un nuovo linguaggio espressivo che porta il sacro e il profano a una fusione ancora più intensa leggibile nelle sculture monumentale del Bernini, dove l’artista trasforma il marmo in carne viva, in movimento, in emozione, specie nella celebre Estasi di Santa Teresa (1647-1652). O il Caravaggio, con la sua pittura rivoluzionaria, immerge i santi e i peccatori nella stessa luce drammatica, rendendo il sacro incredibilmente reale e umano, con martiri e i mendicanti che condividono la stessa carne e lo stesso dolore in opere come La Vocazione di San Matteo (1599-1600) o La Morte della Vergine (1604-1606). Così Rubens, che con il suo stile dinamico e vibrante, celebra la forza e la vitalità del corpo umano, sia nelle scene mitologiche sia in quelle religiose; vedasi Il Giudizio di Paride (1636) e L’Adorazione dei Magi (1624) dove esalta la fisicità e la ricchezza cromatica con figure monumentali dai muscoli tesi e vesti opulente.
Con coloro l’arte barocca raggiunge il suo apice espressivo, trasformando la religione in spettacolo e il corpo in simbolo di potenza spirituale. Non c’è più separazione tra cielo e terra, tra fede e passione: tutto diventa una rappresentazione teatrale del divino.

E l’Arte moderna e contemporanea?
Presenza sottile: L’arte contemporanea esplora la presenza del divino anche in modo meno esplicito, concentrandosi sulle questioni ultime e sulla meditazione personale. Si pensi alle opere di artisti come Paul Klee e Kandinsky.
il suo ruolo è profondamente cambiato; se un tempo le grandi committenze ecclesiastiche determinavano le tendenze artistiche, oggi la produzione di opere religiose è più frammentata e meno influente rispetto al passato. L’architettura religiosa è uno degli ambiti in cui l’arte sacra contemporanea ha trovato maggiore espressione. Le chiese moderne, come la Sagrada Familia di Antoni Gaudí o la Chiesa della Luce di Tadao Ando, sperimentano con materiali, geometrie e giochi di luce per evocare il senso del divino senza ricorrere ai tradizionali apparati iconografici.
Anche nel campo della pittura e della scultura, alcuni artisti continuano a confrontarsi con il sacro, spesso con approcci innovativi o provocatori. Mark Rothko, con le sue grandi tele monocrome, ha cercato di evocare un’esperienza quasi mistica attraverso il colore e la luce.
Di conseguenza l’arte sacra contemporanea si scontra con un mondo sempre più laico. Se in passato il sacro era una componente centrale della cultura visiva, oggi la sua influenza è più limitata e spesso confinata all’interno di contesti liturgici o accademici.
Il corpo umano, che nel Rinascimento era esaltato come riflesso del divino, oggi è spesso rappresentato in chiave più concettuale o provocatoria. Anche il paesaggio e la natura, soggetti tradizionali dell’arte profana, sono stati reinterpretati nell’era contemporanea. L’arte ambientale di Christo e Jeanne-Claude, le installazioni di Olafur Eliasson ridefiniscono il rapporto tra uomo, natura e spazio, creando opere effimere che interagiscono con il mondo naturale.

Nel XXI secolo, la distinzione tra arte sacra e arte profana è quindi più sfumata che mai. Molte opere contemporanee sfidano questa dicotomia, esplorando il sacro al di fuori dei contesti religiosi tradizionali e reinterpretando il profano in chiave quasi spirituale, come nell’arte digitale e immersiva, le sue possibilità per la rappresentazione del sacro, cui fanno testo le installazioni luminose di James Turrell, i mandala digitali di Refik Anadol, le esperienze visive di team Lab, che  creano ambienti in cui il visitatore può vivere un’esperienza trascendente, simile a quella delle cattedrali gotiche o delle icone bizantine.
D’altro canto, l’arte profana ha spesso assorbito temi e simboli religiosi, rielaborandoli in chiave contemporanea. Basti pensare alle reinterpretazioni moderne della Crocifissione, all’uso dell’iconografia cristiana nel cinema di registi come Pasolini o Scorsese, o all’influenza della spiritualità orientale nell’arte concettuale.
Se il sacro non è più legato esclusivamente alla religione, e il profano non è più solo la rappresentazione della vita quotidiana, forse oggi l’arte non è più né sacra né profana: è semplicemente arte, un mezzo per interrogarsi sul senso dell’esistenza, un linguaggio universale, capace di dare forma all’invisibile e di interrogare l’essenza dell’essere umano.

***

Boskość w sztuce to szeroki temat, który przejawia się poprzez przedstawienie postaci sakralnych, narrację biblijnych historii i użycie symboli do przywołania transcendencji. Od zawsze towarzyszyła ludzkiemu życiu. Jej funkcje są różnorodne, przede wszystkim stanowi pomost między tym, co widzialne, a tym, co niewidzialne, naucza pojęć teologicznych, celebruje sacrum i inspiruje do pobożności. Od greckich i rzymskich posągów po bizantyjskie ikony i renesansowe obrazy, sztuka zgłębiała relację między człowieczeństwem a boskością, czyniąc ją namacalną poprzez formy i narracje.
Sztuka jest odbiciem naszego istnienia, językiem bez słów, przekraczającym czas i przestrzeń i przemawiającym do każdego, kto zechce słuchać. Jest pomostem między tym, co widzialne, a tym, co niewidzialne, między tym, co konkretne, a tym, co niematerialne. Od zarania dziejów sztuka była środkiem, za pomocą którego człowiek dążył do zrozumienia i przedstawienia otaczającej go rzeczywistości: sacrum i profanum, boskości i człowieczeństwa, wieczności i codzienności. Od malowideł jaskiniowych w Lascaux po algorytmy współczesnej sztuki cyfrowej, każda epoka miała swoich wizualnych narratorów. Niektórzy próbowali nadać Bogu twarz, inni dążyli do unieśmiertelnienia ludzkości. Zasadne jest zatem pytanie, czy rzeczywiście istnieje granica między sztuką sakralną a sztuką tradycyjną, czy też, niczym dwie strony tej samej monety, wpływają one na siebie i zachodzą na siebie, opowiadając to samo poszukiwanie sensu na różne sposoby.
Odciskanie śladów własnego istnienia, nadawanie kształtu myślom i lękom, pragnieniom i bóstwom, zawsze było ludzką potrzebą, jednak pierwsze oznaki ludzkiej kreatywności nie miały prostej funkcji dekoracyjnej: były wizualnymi kodami, narzędziami do interakcji ze światem, a przede wszystkim z tym, co wymykało się pojmowaniu.
Malowidła jaskiniowe z Altamiry i Lascaux, datowane na około 15 000 r. p.n.e., świadczą o czasach, gdy granice między sztuką, duchowością i magią były wciąż zatarte. Wizerunki te były związane z przebłagalnymi rytuałami łowieckimi, kultem duchów zwierząt czy przekazywaniem wiedzy między pokoleniami. Nie były zatem prostym ćwiczeniem estetycznym, lecz gestem rytualnym i symbolicznym.
Wraz z nadejściem wielkich cywilizacji język artystyczny przekształcił się, by służyć dwóm odrębnym, ale uzupełniającym się sferom: sacrum i władzy ziemskiej. W Egipcie sztuka stała się pomostem między ludźmi a bogami. Kolosalne posągi faraonów, malowidła grobowe i monumentalne piramidy nie były prostymi aktami wyrazu artystycznego, lecz narzędziami mającymi zapewnić nieśmiertelność władcy i umocnić jego boski status.
W Mezopotamii sztuka pełniła zarówno funkcję religijną, jak i administracyjną. Zigguraty, schodkowe wieże świątynne, dominowały nad miastami-państwami i stanowiły centrum kultu, a płaskorzeźby opowiadały o czynach władców i ich relacjach z bóstwami.
Sztuka asyryjska i babilońska nie ograniczała się do celebrowania świętości, a pełniła również funkcję propagandową, wychwalając siłę i prestiż urzędników i dygnitarzy.
W świecie greckim wizerunki bogów nabierały ludzkich cech. Bóstwa przedstawiano jako postaci o doskonałych i harmonijnych ciałach, zgodnie z kanonami kalokagathii, koncepcji piękna i cnoty. Rzeźby Zeusa, Ateny czy Afrodyty nie różniły się formą od portretów atletów i filozofów, ponieważ fizyczna doskonałość była uważana za wyraz bliskości z boskością.
Rzymianie, spadkobiercy kultury hellenistycznej, rozwinęli sztukę, w której realizm i symbolika religijna w osobliwy sposób się ze sobą splatały. Rzeźby i marmurowe popiersia cesarzy charakteryzowały się podwyższonym realizmem, który podkreślał ich osobowość i charyzmę polityczną. Jednocześnie świątynie, ołtarze i dekoracje miejskie wzmacniały więź między władcą a sferą boską.

Możemy stwierdzić, że sztuka nigdy nie należała wyłącznie do sfery sacrum lub profanum. Była uniwersalnym językiem, kodem, który służył zarówno wierze, jak i polityce, kontemplacji i propagandzie. W swoich licznych przejawach zawsze była czymś więcej niż prostym obrazem. Reprezentowała przesłanie, most między widzialnym a niewidzialnym, między człowiekiem a boskością, między rzeczywistością a ideałem.
Kiedy chrześcijaństwo w IV wieku ugruntowało swoją pozycję jako oficjalna religia Cesarstwa Rzymskiego, sztuka przyjęła przede wszystkim funkcję dydaktyczną i dewocyjną. Chrześcijańska ikonografia rozwinęła się, by przekazywać koncepcje teologiczne i opowiadać biblijne epizody w dużej mierze niepiśmiennej wówczas ludności. Sztuka stała się narzędziem wiary, nośnikiem przekazów religijnych i środkiem przybliżającym wiernych do boskości. Przedstawienie Boga i Chrystusa podąża za schematami symbolicznymi, a nie figuratywnymi. W mozaikach rzymskich katakumb pojawiają się alegoryczne obrazy, takie jak ryba (Ichthys), gołębica, kotwica i pasterz z owcami – wszystkie nawiązujące do boskiego zbawienia i ochrony. Boga nie można zobaczyć, ale można Go opisać za pomocą znaków i metafor.
Od okresu bizantyjskiego i średniowiecza ikonografia chrześcijańska ulegała wzbogaceniu i konsolidacji. Chrystus Pantokrator, przedstawiany z surową, hieratyczną twarzą, pojawiał się w absydach kościołów, a Matka Boska z Dzieciątkiem stała się przedmiotem kultu ludowego. Wizerunki sakralne miały nie tylko walory estetyczne, ale służyły również jako narzędzia do medytacji i modlitwy.
Sztukę chrześcijańską definiowały dwa główne nurty: sztuka bizantyjska oraz sztuka romańska i gotycka Europy Zachodniej. Sztuka bizantyjska, inspirowana kulturą grecko-rzymską, wyróżnia się wykorzystaniem złotych mozaik, ikon sakralnych i stylizowanych przedstawień. W kościołach wschodnich, takich jak Hagia Sophia w Konstantynopolu, wizerunki sakralne charakteryzują się nieruchomymi twarzami, dużymi oczami i złotymi aureolami, symbolizującymi boską transcendencję. To, co święte, jest odległe, niezmienne, spowite aurą powagi. W Kościele wczesnochrześcijańskim rozwinęły się dwa nurty: jeden sprzyjający wizerunkom (ikoniczny) i drugi (anikoniczny), związany z koncepcją Starego Testamentu, w opozycji do wizerunków sakralnych (anikoniczny).
W Europie Zachodniej sztuka rozwijała się jednak w stylu romańskim, a później gotyckim. Kościoły romańskie, z ich masywnymi formami i rzeźbiarskimi zdobieniami kapiteli i portali, emanują poczuciem solidności i ochrony. Rzeźby, często prymitywne, przedstawiają sceny biblijne z silną ekspresją, niekiedy z dramatycznymi akcentami i moralnymi ostrzeżeniami.
Wraz z przejściem do sztuki gotyckiej, między XII a XIV wiekiem, sztuka sakralna osiągnęła nowy poziom monumentalności. Gotyckie katedry, takie jak Notre-Dame de Paris i katedra w Chartres, rosły w górę dzięki witrażom, które przekształcały światło w barwę i narrację. Rozety i okna lancetowe, zdobione scenami liturgicznymi, oferowały wiernym wizję boskości poprzez mistyczny efekt przefiltrowanego światła. Poza funkcją religijną, sztuka średniowieczna była ściśle związana z władzą polityczną i kościelną. Głównymi mecenasami dzieł sztuki byli duchowni i szlachta, to oni postrzegali budowę pokrytych freskami kościołów, opactw i pałaców jako sposób na potwierdzenie swojego prestiżu. Papieże, biskupi i władcy finansowali cykle dekoracyjne i monumentalne rzeźby, które oprócz gloryfikowania wiary, służyły umacnianiu ich autorytetu. Sztuka sakralna stała się zatem również wyrazem władzy.
Obok sztuki religijnej istnieje bardziej świecki i “profanum” nurt artystyczny, szczególnie rozpowszechniony na dworach feudalnych i zamkach (gobeliny, miniatury ze średniowiecznych rękopisów i dekoracje pałaców szlacheckich przedstawiają sceny myśliwskie, turnieje rycerskie, momenty życia codziennego i eposy). Sztuka profanum nigdy jednak nie jest całkowicie oddzielona od sztuki sakralnej: często w tych samych iluminowanych rękopisach znajdujemy wizerunki świętych i męczenników, a także wizerunki rycerzy i władców. Sacrum i profanum współistnieją, przenikając się i wzajemnie na siebie wpływając.
W XV wieku sztuka europejska przeszła głębokie przemiany. Po wiekach sztywnych schematów ikonograficznych Bóg zaczął przybierać ludzką twarz. Renesans na nowo odkrył jednostkę, naturę, racjonalność i harmonię form. Sztuka nie była już tylko narzędziem pobożności, ale także badaniem rzeczywistości. Perspektywa centralna, użycie światła i światłocienia oraz powrót do klasycznych proporcji oznaczały wizualną rewolucję. Sztuka sakralna została wzbogacona o realizm i psychologiczną głębię, podczas gdy malarstwo świeckie eksplorowało nowe tematy: portret, pejzaż, mitologię i naukę.
Malarstwo religijne renesansu ewoluowało radykalnie. Artyści nie przedstawiali już Boga i świętych jedynie z hieratycznymi i stylizowanymi rysami, ale nadawali im żywy, ludzki i ekspresyjny charakter.
Pomyślmy o Masaccio, który w swoim dziele „Trójca Święta” (1425–1427) wprowadził perspektywę liniową do dzieła sakralnego, lub o Piero della Francesce, który w obrazach takich jak „Biczowanie Chrystusa” (ok. 1460) wykorzystał matematyczny rygor, aby uczynić scenę bardziej realistyczną i wiarygodną.
Nie mniej ważny jest Leonardo da Vinci, którego „Ostatnia Wieczerza” (1495–1498) zerwała ze średniowieczną statyką i przekształciła biblijną narrację w scenę teatralną, w której apostołowie wyrażają charakterystyczne emocje. Podobnie Michał Anioł w Kaplicy Sykstyńskiej (1508–1512) namalował potężnego i energicznego Boga Stwórcę, dalekiego od średniowiecznego obrazu hieratycznego, bardziej przypominającego człowieka niż abstrakcyjny byt.
To nie tylko zmiana stylistyczna: to rewolucja teologiczna. Skoro Bóg może przybrać ludzką postać, to człowiek jest bliski boskości. Ciało nie jest już jedynie naczyniem dla duszy, ale arcydziełem stworzenia, godnym studiowania, malowania i rzeźbienia z taką samą uwagą, jaką poświęca się świętym.

Obok sztuki sakralnej rozwijała się sztuka świecka, celebrująca jednostkę, piękno ziemskiego świata i wiedzę naukową. Portrety stawały się coraz bardziej powszechne, symbolizując epokę, w której ludzkość na nowo odkryła siebie jako protagonistkę historii. Sztuka świecka nie była przeciwstawna sztuce sakralnej, lecz jej naturalnym dopełnieniem. Człowiek renesansu nie zadowalał się już patrzeniem w niebo, ale dążył także do zrozumienia ziemi, którą zamieszkiwał.

Od połowy XVI wieku renesansowa harmonia ustąpiła miejsca sztuce bardziej niespokojnej i złożonej. Manieryzm wprowadził wydłużone proporcje, sztuczne kolory i dynamiczne kompozycje, odzwierciedlając epokę napięć religijnych i politycznych. Artyści (Pontormo, Parmigianino i El Greco) na nowo zinterpretowali sztukę sakralną w ekspresyjnym, niemal wizjonerskim stylu. Postacie uległy zniekształceniu, kolory stały się nierealne, a sceny sakralne nabrały bardziej teatralnego i dramatycznego charakteru. Ta ewolucja zapowiadała barok, epokę, w której sztuka nie tylko reprezentowała wiarę, ale dawała jej spektakularne efekty.

Wraz z barokiem sztuka nabrała mocy, emocji, a nawet zmysłowości. Nowy język ekspresji, który jeszcze bardziej zjednoczył sacrum i profanum, co widać w monumentalnych rzeźbach Berniniego, gdzie artysta przekształcał marmur w żywe ciało, w ruch, w emocje, zwłaszcza w słynnej “Ekstazie św. Teresy” (1647-1652). Caravaggio, w swoim rewolucyjnym malarstwie, zanurza świętych i grzeszników w tym samym dramatycznym świetle, ukazując sacrum jako niezwykle realne i ludzkie, z męczennikami i żebrakami dzielącymi to samo ciało i ten sam ból w dziełach takich jak „Powołanie świętego Mateusza” (1599-1600) czy „Zaśnięcie Marii” (1604-1606). Rubens, z dynamicznym i żywym stylem, celebruje siłę i witalność ludzkiego ciała, zarówno w scenach mitologicznych, jak i religijnych; zobacz „Sąd Paryski” (1636) i „Pokłon Trzech Króli” (1624), gdzie sławi cielesność i bogactwo chromatyczne monumentalnymi postaciami o napiętych mięśniach i bogatych szatach.
Dzięki nim sztuka barokowa osiąga swój szczyt ekspresji, przekształcając religię w spektakl, a ciało w symbol duchowej mocy. Nie ma już podziału między niebem a ziemią, między wiarą a namiętnością: wszystko staje się teatralnym przedstawieniem boskości.
A co ze sztuką nowoczesną i współczesną?
To subtelna obecność. Sztuka współczesna eksploruje obecność boskości jeszcze mniej wyraźnie, koncentrując się na pytaniach ostatecznych i osobistej medytacji. Rozważmy prace takich artystów jak Paul Klee i Kandinsky.
Jej rola uległa głębokiej zmianie: podczas gdy niegdyś duże zamówienia kościelne wyznaczały trendy artystyczne, dziś produkcja dzieł religijnych jest bardziej rozdrobniona i mniej wpływowa niż w przeszłości. Architektura sakralna to jedna z dziedzin, w których współczesna sztuka sakralna znalazła największy wyraz. Współczesne kościoły, takie jak Sagrada Familia Antoniego Gaudiego czy Kościół Światła Tadao Ando, eksperymentują z materiałami, geometrią i grą światła, aby wywołać poczucie boskości bez uciekania się do tradycyjnych środków ikonograficznych.
Nawet w malarstwie i rzeźbie niektórzy artyści nadal angażują się w sferę sacrum, często stosując innowacyjne lub prowokacyjne podejście. Mark Rothko, w swoich dużych monochromatycznych płótnach, starał się wywołać niemal mistyczne doświadczenie za pomocą koloru i światła.
W konsekwencji współczesna sztuka sakralna ściera się z coraz bardziej świeckim światem. O ile w przeszłości sacrum było centralnym elementem kultury wizualnej, dziś jego wpływ jest bardziej ograniczony i często ogranicza się do kontekstów liturgicznych lub akademickich.
Ciało ludzkie, które w renesansie było wywyższane jako odbicie boskości, jest dziś często przedstawiane w sposób bardziej konceptualny lub prowokacyjny. Krajobraz i natura, tradycyjne tematy sztuki świeckiej, również zostały zreinterpretowane w epoce współczesnej. Sztuka środowiskowa Christo i Jeanne-Claude oraz instalacje Olafura Eliassona na nowo definiują relację między człowiekiem, naturą i przestrzenią, tworząc efemeryczne dzieła, które wchodzą w interakcję ze światem przyrody.

W XXI wieku rozróżnienie między sztuką sakralną a świecką jest zatem bardziej niewyraźne niż kiedykolwiek. Wiele współczesnych dzieł podważa tę dychotomię, eksplorując sacrum poza tradycyjnymi kontekstami religijnymi i reinterpretując profanum w sposób niemal duchowy. Sztuka cyfrowa i immersyjna eksploruje swój potencjał w przedstawianiu sacrum, co widać w instalacjach świetlnych Jamesa Turrella, cyfrowych mandalach Refika Anadola i wizualnych doświadczeniach zespołu Lab, które tworzą przestrzenie, w których widzowie mogą cieszyć się transcendentnym doświadczeniem, podobnym do tego, jakie oferują gotyckie katedry czy bizantyjskie ikony.
Z drugiej strony, sztuka profanum często absorbowała religijne tematy i symbole, przetwarzając je we współczesny sposób. Rozważmy współczesne reinterpretacje Ukrzyżowania, wykorzystanie chrześcijańskiej ikonografii w kinie reżyserów takich jak Pasolini i Scorsese, czy wpływ duchowości Wschodu na sztukę konceptualną.
Jeśli sacrum nie jest już wyłącznie związane z religią, a profanum nie jest już jedynie reprezentacją życia codziennego, być może sztuka dziś nie jest już ani sacrum, ani profanum: jest po prostu sztuką, sposobem kwestionowania sensu istnienia, uniwersalnym językiem, zdolnym nadać formę temu, co niewidzialne oraz zdolnym kwestionować samą istotę człowieka.

***