Intervista/ Wywiad: Maria Giuliana Campanelli: “Il problema donna nella sua accezione più ampia mi tocca nel profondo // Problematyka kobieca, w najszerszym znaczeniu,  głęboko mnie porusza”

Intervista e traduzione in lingua polacca Izabella Teresa Kostka.
Wywiad i przekład z języka włoskiego Izabella Teresa Kostka.

La mia ospite di oggi è una donna dal cuore caldo e passionale come la sua Sardegna natale. Una donna che si dedica con entusiasmo alla poesia, senza rifuggire da argomenti delicati e, spesso, estremamente difficili. Parlo di Maria Giuliana Campanelli, la cui opera è già nota ai lettori in Italia e in Polonia, dove sono già state pubblicate le sue due importanti raccolte di poesie.

1. I.T.K.: Ti do un caloroso benvenuto, Maria Giuliana, e sono felice che tu abbia trovato il tempo per questa nostra conversazione. Ci conosciamo bene da anni e devo ammettere che incarni l’orgoglio femminile, il temperamento, una natura passionale e un talento intriso di amore per la tua terra natale. Sottolinei sempre di ammirate la Sardegna in modo viscerale. Puoi raccontarci di questo tuo infinito amore?

M.G.C.: La Sardegna mi è madre il suo popolo fratello. Questo la dice lunga sul rapporto viscerale con la mia terra che adoro in tutte le sue sfaccettature e sfumature. Ne respiro i profumi e gli umori, mi riempio gli occhi e l’anima dei suoi colori, mi scorre nelle vene assieme al sangue, se mi allontano non vedo l’ora di rientrare a casa, la mia terra martoriata dagli incendi e dalle speculazioni, per tanti terra di conquista sulla quale lucrare a discapito del suon popolo e della sua ineffabile bellezza, per la mia terra soffro e piango lacrime amare e per la quale e della quale scrivo usando anche versi nella mia meravigliosa lingua sarda beandomi del mio accento del quale vado orgogliosa e fiera.

2. I.T.K.: Ammetti sempre di aver letto e scritto poesie fin da giovane. Ti ricordi la tua prima poesia e di cosa parlava? Com’è nato il tuo legame con la letteratura?

M.G.C.: Sì, Izabella, verissimo, sin da bambina ho letto e scritto versi, prima semplici e ingenui, via via sempre più articolati e profondi. Ricordo che i primi autori che a suo tempo incontrai, nei libri di lettura delle scuole elementari furono Aldo Palazzeschi, di corrente crepuscolare se pur proiettato nel futurismo e Ada Negri, non ascritta ad alcuna corrente poetica. La prima poesia che mi viene in mente di quel periodo è “Rio Bo”, una breve poesia molto descrittiva, a tal punto che la illustrai per l’esame di quinta elementare, abolito pochi anni dopo. Il mio amore sia per la letteratura, sia prosa che poesia, credo sia nato proprio sui banchi di scuola grazie non solo alla mia sensibilità ma anche all’amore per la scrittura inculcatomi dagli insegnanti che fortunatamente ho avuto e che amavano la scrittura, trasmettendo agli alunni tale amore, amore che mi pare che con il tempo e con le nuove tecnologie sia andato scemando. Io non demordo e la mia speranza è che il superfluo ceda, prima o poi, il passo ad un ritorno di fiamma anche nella scuola. Credo che lettura e scrittura siano un potente stimolo alla creatività e all’educazione emotiva, per me sin da bambina leggere due libri per volta era la norma, grazie anche alla fornita biblioteca di mio padre della quale conservo ancora molti di quei libri come tesori.

3. I.T.K.: La tua scrittura è intrisa di calore, passione, una forte carica emotiva e un ricco vocabolario che, come su un palcoscenico, trasmette ai lettori il tumulto emotivo della tua personalità. Pensi che questi tratti derivino dalla tua nascita in Sardegna? Infatti, una forte emotività è spesso attribuita agli abitanti del Sud Italia. Che ne pensi?

M.G.C.: Ma… che dirti Izabella, credo che il luogo di nascita influenzi in qualche modo la personalità dell’individuo. Io sicuramente dei sardi ho acquisito la testardaggine, la mia apparente fragilità nasconde una combattente che lotta a spada sguainata per quello in cui crede senza mezze misure. Mio padre amava definirmi sin da bambina l’avvocato delle cause perse, e quello che per lui era un accento dispregiativo era per me uno stimolo per mettermi con più forza dalla parte dei reietti, dei perdenti per antonomasia. Ancora oggi provo un profondo disgusto per l’ingiustizia e la sopraffazione sia a livello politico che individuale, suscita in me una rabbia profonda che spesso trasformo in versi in quel luogo chiamato poesia. Qui la mia sardità trova la sua sublimazione, il suo respiro ampio il suo canto.

4. I.T.K.: Nel 2015 hai pubblicato il tuo primo libro, “Versi in controluce”, con la casa editrice Pagine e, in seguito, nel 2018 con la casa editrice Kimerik una raccolta di poesie quasi dal titolo “Funamboli tra realtà e sogno”. Ho avuto il piacere di tradurla anche in polacco. È una silloge pittoresca e molto evocativa, con un titolo molto originale. Da dove è nata questa idea e dove hai trovato l’ispirazione?

M.G.C.: “Funamboli tra realtà e sogno” credo sia la condizione dei poeti, il luogo dove respira la poesia. Che come afferma la poetessa statunitense Emily Dickinson i poeti vedono la realtà come tutti ma, e qui sta la differenza, la recepiscono in modo diverso dai comuni mortali, sublimandola attraverso la propria anima poetica che fa da filtro, in una dimensione che si regge su un sottile filo teso tra realtà e sogno, in cui la realtà si dissolve assumendo la connotazione onirica, il luogo della pace e del tormento, dove l’anima si libera dai vincoli imposti, dalle convenzioni, dai diktat sociali che la vorrebbero asservita, per librarsi attraverso la parola poetica, che per antonomasia è linguaggio dell’anima. Tutto in essa si trasforma, dal soggetto più semplice a quello più profondo e complesso, assumendo connotazioni che migrano dal reale a confini onirici che si fanno quasi evanescenti tali da doverne ricercare il senso o i sensi. È la poesia che ti cattura e ti avvolge espandendoti l’anima ed è magnifico se si ha il dono di entrare in questo stato di grazia. Nella raccolta poetica “Funamboli tra realtà e sogno” nella sua accezione più ampia, ho cercato di toccare gli argomenti più diversi, dai più semplici a quelli più complessi, in un susseguirsi di emozioni , intingendo sempre il pennello nell’anima, nella speranza di essere dono per chi, leggendo o ascoltando i miei versi, possa recepire le stesse mie emozioni in quell’ emblematico stato di grazia.

5. I.T.K.: Nel marzo 2019 hai pubblicato un’antologia con la casa editrice Kimerik, con la partecipazione di altre cinque autrici sarde che hanno aderito al tuo progetto. Il libro si intitola “Il profumo rosa degli asfodeli”, con la prefazione dell’antropologo e scrittore Bachisio Bandinu. È un progetto bellissimo che, ancora una volta, mette in evidenza il tuo attaccamento alla terra nativa e il tuo desiderio di celebrare la forza delle donne sarde. Ti va di parlarne?

M.G.C.: Ma… l’idea dell’antologia è stata più che altro una scommessa. Non è stato facile mettere assieme sei autrici sarde alcune quasi sconosciute ai più, altre del tutto sconosciute, ma comunque di valore, con l’intento di farle venir fuori dall’anonimato e dar luce alla poetica sarda impreziosita dalla prefazione dell’ antropologo e scrittore di fama, Bachisio Bandinu. Purtroppo dopo una stupenda presentazione del volume patrocinato dalla associazione Soroptimist, tenutasi presso il Museo Diocesano di Oristano, con un vero successo di pubblico, è subentrato il covid a bloccare tutto e l’antologia non ha avuto la rilevanza che a mio parere avrebbe meritato.Voleva essere ancora una volta testimone del mio amore per la Sardegna sin dal titolo ”Il profumo rosa degli asfodeli”, arbusti che in primavera dipingono di rosa la campagna sarda, e la copertina, del fotografo sardo Mauro Mendula che benissimo li rappresenta in una poetica immagine al tramonto. Dopo questo primo esperimento in tanti hanno raccolto il testimone e vi è stato un proliferare di antologie più o meno valide che sono subentrate per cui la motivazione iniziale è andata via via scemando e anche “Il profumo rosa degli asfodeli è caduto nell’oblio del tempo”.

6. I.T.K.: Sei una donna orgogliosa, sicura del tuo valore e non hai paura di affrontare argomenti difficili, spesso considerati tabù. Amore passionale, amore folle, amore maledetto, persino amore malato. In effetti, sei una poetessa che, con le sue poesie, difende le donne maltrattate e, spesso, aderisci a campagne contro la violenza sulle donne. Credi che la poesia possa davvero sensibilizzare la società su questo drammatico problema?

M.G.C.: Sì, Izabella, il problema donna nella sua accezione più ampia mi tocca nel profondo, problema che, nonostante il primo movimento femminista del 68, il secondo movimento che si è aperto alle diverse questioni relative al mondo donna è ben lontano da considerarsi risolto. Basta ascoltare un qualsiasi telegiornale o aprire le pagine di un qualsiasi quotidiano per rendersi conto di quali difficoltà la donna deve affrontare e di quali obbrobri è costretta a subire da parte di alcuni maschi, e li chiamo maschi e non uomini perché chi maltratta una donna, e non parlo solo di maltrattamenti fisici, ma anche di quelli psicologici, meno evidenti perché non lasciano segni visibili, ma ugualmente distruttivi perché i segni li lasciano nell’anima, orbene costoro non sono uomini. Il numero delle donne maltrattate in Italia sembra un bubbone difficile da estirpare, lo sanno bene le associazioni che le accolgono nelle case protette, che con loro parlano e si confrontano, senza parlare del numero dei femminicidi che purtroppo è sotto gli occhi di tutti ed è una vera mattanza, anche se, fosse pure un caso isolato, dovrebbe farci imbestialire tutte e tutti. Sono sempre stata orgogliosa del mio essere donna, femminista della prima ora, dall’alto dei miei 75 anni, ho sempre inteso il femminismo non come una lotta ad oltranza contro il maschio, ma piuttosto come ricerca di complicità nella diversità, non sudditanza ma rispetto paritario, mantenendo le proprie peculiarità individuali. In sunto non devo assomigliare ad un maschio perché tu maschio mi rispetti devi rispettarmi nel mio essere femmina. Purtroppo le donne spesso non hanno consapevolezza del proprio valore in tutti i campi: lavorativo, familiare individuale ecc. e per contro ci sono maschi, che avendo comunque perso il loro ruolo di maschio dominante di ancestrale ricordo, non accettano di rinunciare a tale ruolo almeno in famiglia soprattutto con la donna, e da qui nascono i problemi. Credo che la poesia possa svolgere un ruolo importante nel sensibilizzare gli animi sia maschili che femminili perché arriva a toccare le corde più intime a diventare tarlo per l’anima, quella vocina che risuona quando meno ti aspetteresti di sentirla. Io mi rifiuto di credere alla cattiveria assoluta senza riscatto.

7. I.T.K.: Parliamo ora di un libro molto importante, quasi emblematico per la tua carriera. Nel 2022 è stato presentato a Viterbo, a Palazzo dei Papi, il libro “Feminas. Donne in versi tra Amore ed Eros”, hai ricevuto anche il titolo onorifico di Accademico d’Arte per meriti letterari. È un’opera letteraria ricchissima di sfumature e argomenti, tradotta da me anche in polacco, e ammetto di essermi commossa fino alle lacrime più volte leggendola. Questa silloge sfiora gli abissi più profondi dell’anima di ogni donna, perché scritta con grinta e coraggio, con la visione del mondo lontana dagli anni della giovinezza, ma ancora intrisa di passione e sentimento. Come è nata questa raccolta di poesie?

M.G.C.: La raccolta “Feminas, donne in versi tra amore ed eros” nasce proprio da una sorta di rabbia, sempre latente e in procinto di esplodere per le donne che vivono la loro vita in situazioni abnormi spesso prive di sbocchi, in cui l’affettività viene subordinata a diktat maschili e non solo, spesso anche la famiglia di origine mette del suo. La raccolta voleva essere una campana tibetana, uno svegliatevi, prendete coscienza di voi stesse, della vostra forza che non abdica alle vostre fragilità che comunque vi appartengono, e soprattutto, amatevi, rispettatevi, chiedete aiuto; il tutto strutturato in una formula diversa. 63 donne che come in un proscenio teatrale interpretano se stesse, i versi toccano le situazioni come hai sottolineato tu più diverse e scabrose, io come un regista teatrale lascio che raccontino le loro storie in versi senza interferire, diciamo che è anche una bella svegliata per i maschietti. Izabella, se ti può essere di consolazione, anche io ho pianto scrivendo molte di quelle poesie, perché nel mio essere fortemente empatica ero in ciascuna di quelle 63 donne e perché molte poesie rispecchiano situazioni di cui ero a conoscenza.

8. I.T.K.: Virginia Woolf disse: “Non c’è barriera, serratura o catenaccio che tu possa imporre alla libertà della mia mente”. Per molti periodi storici, la scrittura è stata praticamente proibita alle donne e considerata dominio maschile. Naturalmente, questo è cambiato da tempo. Secondo te, qual è il punto di forza più grande della scrittura e della letteratura femminile? È forse una sensibilità unica, una diversa prospettiva sul mondo oppure non c’è una vera differenza tra la letteratura scritta da uomini e quella creata da donne? Qual è il tuo punto di vista?

M.G.C.: Dipende dalle donne e dagli uomini, dalla loro sensibilità, dalla parte maschile o femminile insita in ciascuno dei due sessi, da come si affrontano gli argomenti, dal proprio vissuto, dalle sferzate ricevute dalla vita. Di norma le donne posseggono una sensibilità più accentuata e vedono cose e situazioni da un’otica differente rispetto al mondo maschile, spesso, non sempre più pragmatico e meno attento a ciò che per il mondo femminile è più importante. Anche l’educazione ricevuta in famiglia ha la sua valenza. Tutto può, anche se non necessariamente, influenzare la scrittura. Riflessivi o istintivi dipende, soprattutto se si parla del mondo odierno che, se prosa o poesia riflette le problematiche, la latente indifferenza, la voglia di apparire più che d’essere, il possesso che sia denaro, cose o persone poco importa. Troppi sono i fattori che implicano una diversa visuale al femminile o al maschile, il rischio che si corre è di cadere nella retorica, in stereotipi e luoghi comuni che vorrei evitare.

9. I.T.K.: All’epoca odierna, dominata da una sovrabbondanza di stimoli visivi (social media, Netflix, effetti speciali generati dal computer) e soprattutto dallo sviluppo e dalle potenzialità dell’intelligenza artificiale, l’arte letteraria trova sempre meno lettori. Come l’ex docente quale consiglio daresti per incoraggiare le nuove generazioni ad interessarsi ai libri? Come spiegheresti questa mancanza di lettori?

M.G.C.: Bella domanda carissima Izabella, purtroppo questo è un problema che viene da lontano, e non è da imputare solamente alle nuove tecnologie, io sono in pensione da circa 16 anni e già il leggere e lo scrivere era “un optional”, e non parlo solo di poesia che, come tutti sappiamo è sempre stato di nicchia. Credo che l’amore per i libri nasca in famiglia con l’esempio, si incomincia da piccolissimi con il legger loro le prime storie, i primi racconti, suscitando la loro curiosità, prosegue con regalare loro libri, leggerli assieme ad un adulto condividendone pensieri ed opinioni, magari meno tv e meno telefonino non guasterebbe, anche la scuola ha comunque le sue responsabilità, troppe schede a risposta multipla più veloci da correggere e meno valutazioni orali che gratifichino lo studio sui libri e portino alla lettura. Leggere un libro a scelta al mese e parlarne in classe, con insegnanti motivati, certo non è facile, lasciare i figli davanti al televisore o con il cellulare o con giochi elettronici in mano, per non parlare dell’intelligenza artificiale con cui interloquire è più comodo e spicciativo e richiede meno impegno soprattutto se entrambi i genitori lavorano, ma non bisognerebbe arrendersi: i ragazzi non sono il nostro futuro, sono il nostro presente. Leggere e scrivere produce creatività, stimola l’intelligenza, riempie la mente di idee, evita di farsi rimbecillire da chi vorrebbe avere intorno imbecilli da sottomettere e governare a proprio piacimento, leggi potere. Leggere e scrivere produce cultura, insegna ad usare il proprio cervello e non quello altrui. Un buon libro è un amico che non tradisce mai, scusa la frase retorica ma stavolta ci sta proprio. Non arrendiamoci alla banalità.

10. I.T.K.: Questa è una domanda (un po’) trabocchetto. Hai vinto numerosi concorsi letterari. Pensi che abbiano avuto un impatto sulla tua “carriera artistica” o che siano stati principalmente una gioia personale? È il riconoscimento degli altri o la tua soddisfazione ciò che conta di più per te?

M.G.C.: Come dire Izabella i premi letterari mi hanno come si vuol dire “lisciato il pelo” e mi hanno aperto numerose porte. Dire che non mi abbia fatto piacere riceverli sarebbe una grande ipocrisia, per me è sempre stato un onore e una gioia ma… non sono stati mai e ribadisco mai la motivazione al mio scrivere, non ho mai scritto per partecipare ad un concorso anche perché non sono capace di scrivere a comando a tavolino su un tema. Io come dice una mia poesia “scrivo di notte”, intingendo nel cuore il pennello. E con ciò finisco Izabella ringraziandoti di cuore per il tempo dedicatomi, e per la tua stima ed amicizia. Grazie di cuore.
E in lingua sarda ti dico: “Torru gratzias Izabella atras bortas mellus”.

Italia, gennaio 2026

***

Wywiad i przekład z języka włoskiego Izabella Teresa Kostka.

Dzisiejszym moim gościem jest kobietą o sercu gorącym i pełnym pasji jak jej rodzinna Sardynia, która z entuzjazmem poświęca się poezji, nie stroniąc od delikatnych i trudnych tematów. Maria Giuliana Campanelli, której twórczość znana jest już dobrze czytelnikom we Włoszech jak i w Polsce, w której wydane już zostały jej dwa znaczące zbiory poetyckie.

1. I.T.K.: Witam Cię serdecznie Maria Giuliana i cieszę się, że znalazłaś czas na tę rozmowę. Znamy się dobrze od lat i muszę przyznać, że jesteś odzwierciedleniem kobiecej dumy, temperamentu, gorącej południowej natury i talentu , który przesiąknięty jest umiłowaniem Twej rodzinnej ziemi. Zawsze zaznaczasz, że kochasz Sardynię w sposób instynktowny. Opowiesz nam o tej wielkiej miłości?

M.G.C.: Sardynia jest moją matką, a jej mieszkańcy moimi braćmi. To wiele mówi o głębokiej więzi z moją rodzinną ziemią, którą kocham w każdym jej aspekcie i niuansie. Wdycham jej zapachy i nastroje, napełniam oczy i duszę jej kolorami, płynie w moich żyłach wraz z moją krwią. Jeśli wyjadę, nie mogę się doczekać powrotu do domu, do mojej ojczyzny, spustoszonej pożarami i spekulacjami, ziemi, którą wielu podbija, ziemi, z której można czerpać zyski kosztem jej mieszkańców i jej niewysłowionego piękna. Za moją ziemię cierpię i płaczę gorzkimi łzami, i dla niej i o niej piszę, nawet używając wierszy w moim cudownym języku sardyńskim, rozkoszując się moim akcentem, z którego jestem dumna.

2. I.T.K.: Przyznajesz, że czytasz i piszesz wiersze od najmłodszych lat. Czy pamiętasz swój pierwszy wiersz i, jeśli tak, to czego on dotyczył? Jak zrodziła się w tobie więź z literaturą?

M.G.C.: Tak, Izabello, to prawda. Od dziecka czytałam i pisałam poezję, początkowo prostą i naiwną, stopniowo stawała się ona jednak coraz bardziej złożona i głęboka. Pamiętam, że pierwszymi autorami, których poznałam w szkole podstawowej, czytając książki, byli Aldo Palazzeschi, członek ruchu zmierzchowego, choć przeniesionego na futuryzm, oraz Ada Negri, która nie należała do żadnego ruchu poetyckiego. Pierwszy wiersz, który przychodzi mi na myśl z tamtego okresu, to „Rio Bo”, krótki, bardzo opisowy wiersz, wręcz tak bardzo, że zilustrowałam go na egzaminie piątej klasy, który został zniesiony kilka lat później. Moja miłość do literatury, zarówno prozy, jak i poezji, narodziła się, jak sądzę, właśnie tam, w szkole, nie tylko dzięki mojej własnej wrażliwości, ale także dzięki miłości do pisania zaszczepionej we mnie przez nauczycieli, których miałam szczęście mieć i którzy kochali pisać oraz przekazywali tę miłość swoim uczniom. Czuję, że ta miłość osłabła z czasem i wraz z rozwojem nowych technologii. Nie poddaję się i mam nadzieję, że to, co zbędne, prędzej czy później ustąpi miejsca ożywieniu miłości do literatury również w szkole. Wierzę, że czytanie i pisanie są silnym bodźcem dla kreatywności i edukacji emocjonalnej. Dla mnie, od dzieciństwa, czytanie dwóch książek naraz było normą, również dzięki dobrze zaopatrzonej bibliotece mojego ojca, z której wiele książek nadal cenię.

3. I.T.K.: Twoje pisarstwo przepełnione jest żarem, pasją, wysokim ładunkiem emocjonalnym i bogatym słownictwem, które jak na scenie teatralnej przekazuje czytelnikom każdej zawirowanie uczuciowe w twej osobowości. Sądzisz, że te cechy wypływają właśnie z faktu, że urodziłaś się na Sardynii? Wielka uczuciowość jest często przypisywana mieszkańcom Południowych Włoch.

M.G.C.: Ale… cóż mogę powiedzieć, Izabello? Wierzę, że miejsce urodzenia w jakiś sposób wpływa na osobowość. Z pewnością odziedziczyłam sardyński upór: moja pozorna kruchość skrywa wojowniczkę, która walczy z obnażonym mieczem o to, w co wierzy, bez półśrodków. Od dzieciństwa mój ojciec uwielbiał nazywać mnie “orędowniczką przegranych spraw”, a to, co dla niego było obraźliwym tonem, dla mnie było bodźcem do zajęcia silniejszego stanowiska po stronie wyrzutków, osób przegranych par excellence. Nawet dziś odczuwam głęboką odrazę do niesprawiedliwości i ucisku, zarówno politycznego, jak i indywidualnego. Budzi to we mnie głęboki gniew, który często przekształcam w wiersz w świecie zwanym poezją. Tutaj moja “sardyńskość” znajduje swoje uwznioślenie, swój szeroki zasięg i swoją pieśń.

4. I.T.K.: W 2015 roku z wydawnictwem Pagine / Strony wydałaś swą pierwszą książkę pt. ” Wersy pod światło”, a w 2018 roku z wydawnictwem Kimerik ukazał się zbiór poezji o onirycznych “linoskoczkach” czyli w wolnym tłumaczeniu “Akrobaci pomiędzy rzeczywistością i snem”, który miałam przyjemność przetłumaczyć na język polski. To malowniczy i bardzo sugestywny tomik o bardzo oryginalnym tytule. Skąd wziął się ten pomysł i gdzie znalazłaś do niego inspirację?

M.G.C.: “Akrobaci (linoskoczkowie) między rzeczywistością a snem” to, jak sądzę, kondycja poetów, miejsce, gdzie poezja oddycha. Jak stwierdziła amerykańska poetka Emily Dickinson, poeci widzą rzeczywistość jak wszyscy inni, ale – i tu tkwi różnica – postrzegają ją inaczej niż zwykli śmiertelnicy, sublimując ją poprzez własną poetycką duszę, która działa jak filtr, w wymiarze zawieszonym na cienkiej nici między rzeczywistością a snem, gdzie rzeczywistość rozpuszcza się, nabierając konotacji onirycznej. To miejsce spokoju i udręki, gdzie dusza uwalnia się od narzuconych ograniczeń, konwencji i społecznych dyktatów, które chciałyby ją zniewolić, by wbić się w poetyckie słowo, które jest językiem duszy. Wszystko w nim się przemienia, od najprostszego do najgłębszego i najbardziej złożonego tematu, nabierając znaczeń, które migrują od rzeczywistości do onirycznych granic, a te stają się niemal ulotne aż do tego stopnia, że trzeba szukać ich znaczenia lub znaczeń. To poezja, która cię porywa i otula, rozszerzając twoją duszę i jest to czymś wspaniałym, jeśli masz dar wejścia w ten stan łaski. W zbiorze poezji „ Akrobaci (linoskoczkowie) między rzeczywistością a snem”, w najszerszym sensie, starałam się poruszyć szeroki wachlarz tematów, od najprostszych do najbardziej złożonych, w cyklu emocji, zawsze zanurzając pióro w duszy w nadziei, że będą one darem dla tych, którzy czytając lub słuchając moich wierszy doświadczą tych samych emocji co ja, będąc w tym symbolicznym stanie łaski.

5. I.T.K.: W marcu 2019 roku z wydawnictwem Kimerik opublikowałaś antologię z udziałem pięciu innych sardyńskich autorek, które przyłączyły się do zaproponowanego przez Ciebie projektu. Tytuł książki to “Różowy zapach złotogłowów” z przedmową antropologa i pisarza Bachisio Bandinu. To piękny projekt, który znowu uwidacznia twe przywiązanie do rodzinnej ziemi i chęć rozsławienia siły związanych z nią kobiet. Możesz nam o nim opowiedzieć?

M.G.C.: No cóż… pomysł na antologię był raczej hazardem. Nie było łatwo zebrać sześć sardyńskich autorek, niektórych prawie nieznanych, innych zupełnie nieznanych, ale mimo to cennych, z zamiarem wydobycia ich z anonimowości i rzucenia światła na sardyńską poezję, wzbogaconą wstępem znanego antropologa i pisarza Bachisio Bandinu. Niestety, po wspaniałej prezentacji tomu, sponsorowanej przez stowarzyszenie soroptymistów, która odbyła się w Muzeum Diecezjalnym w Oristano i odniosła ogromny sukces, wkroczyła na arenę pandemia COVID-19 i wszystko zatrzymała, a antologia nie zdobyła, moim zdaniem, należnej uwagi. Miała ona na celu ponowne zademonstrowanie mojej miłości do Sardynii, począwszy od tytułu „Różowy zapach zlotogłowów”, nawiązującego do krzewów, które wiosną barwią sardyński krajobraz na różowo, oraz okładki autorstwa sardyńskiego fotografa Mauro Menduli, która pięknie przedstawia je w poetyckim kadrze o zachodzie słońca. Po tym pierwszym eksperymencie wielu innych przejęło pałeczkę, a wraz z nią pojawiło się mnóstwo mniej lub bardziej wartościowych antologii. Początkowa motywacja stopniowo zanikła i nawet „Różowy zapach złotogłowów” z czasem popadł w zapomnienie.

6. I.T.K.: Jesteś kobietą dumną, pewną własnej wartości i nie boisz się tematów trudnych, które często uważane są za tabu. Miłość namiętna, miłość szalona, przeklęta, a nawet chora. No właśnie, jesteś poetką, która wraz ze swoimi wierszami stoi w obronie kobiet maltretowanych, często dołączasz się do wydarzeń przeciwko przemocy w stosunku do kobiet. Uważasz, że poezją można uwrażliwić społeczeństwo na ten dramatyczny problem?

M.G.C.: Tak, Izabello, kwestia kobiet w najszerszym znaczeniu głęboko mnie porusza, gdyż ruch ten, który pomimo pierwszego zrywu feministycznego z 1968 roku, w drugiej fali zajął się różnymi kwestiami związanymi ze światem kobiet nadal jest daleki od rozwiązania. Wystarczy posłuchać dowolnego programu informacyjnego lub otworzyć strony dowolnej gazety, aby uświadomić sobie trudności, z jakimi borykają się kobiety, i upokorzenia, jakich muszą doświadczać z rąk niektórych samców. Nazywam ich samcami, a nie mężczyznami, ponieważ ci, którzy znęcają się nad kobietami – i nie mówię tu tylko o przemocy fizycznej, ale także psychicznej, mniej widocznej, bo nie pozostawiającej widocznych blizn, ale równie destrukcyjnej, bo blizny pozostają na duszy – cóż, ci ludzie nie są mężczyznami. Liczba kobiet maltretowanych we Włoszech wydaje się ropiejącą plagą, trudną do wykorzenienia. Organizacje, które przyjmują je do schronisk, rozmawiają z nimi i angażują się w ich życie, doskonale o tym wiedzą. Nie wspominając o liczbie kobietobójstw, które niestety są oczywiste dla wszystkich i stanowią prawdziwą masakrę, nawet jeśli to odosobniony przypadek, to powinien nas wszystkich rozwścieczyć. Zawsze byłam dumna ze swojej kobiecości, byłam feministką od samego początku, aż do momentu, w którym mam 75 lat. Zawsze rozumiałam feminizm nie jako totalną walkę z mężczyznami, ale raczej jako dążenie do współudziału w różnorodności, nie do podporządkowania, ale do równego wzajemnego szacunku, z zachowaniem indywidualnych cech. Krótko mówiąc, nie muszę przypominać mężczyzny, żebyś ty, mężczyzno, mnie szanował: ty musisz szanować mnie w mojej kobiecości. Niestety, kobiety często nie zdają sobie sprawy ze swojej wartości we wszystkich dziedzinach: w pracy, rodzinie itd. Z drugiej strony są mężczyźni, którzy utraciwszy swoją odziedziczoną po przodkach rolę dominującego samca, odmawiają zrezygnowania z tej roli, przynajmniej w rodzinie, zwłaszcza w relacjach z kobietami, i tu właśnie pojawiają się problemy. Wierzę, że poezja może odegrać ważną rolę w uwrażliwianiu zarówno męskich, jak i żeńskich dusz, ponieważ dociera do najgłębszych strun świadomości i staje się dla duszy niczym Kórnik z cichym głosem, który rezonuje, gdy najmniej się tego spodziewamy. Nie wierzę w zło absolutne bez odkupienia.

7. I.T.K.: Porozmawiajmy teraz o bardzo ważnej książce, prawie emblematycznej w twojej karierze. W 2022 roku książka “Feminas – Samice, kobiety w wersach pomiędzy miłością a Erosem” została zaprezentowana w Viterbo, w Palazzo dei Papi, gdzie otrzymałaś także honorowy tytuł Akademika Sztuki za zasługi literackie. To bardzo bogata w odcienie i argumenty pozycja literacka, którą także przetłumaczyłam na język polski i przyznaję, że podczas jej lektury wiele razy wzruszyłam się do łez. Książka poruszająca głębię duszy każdej kobiety i “samicy”, bo napisana jest z pazurem i odwagą, z dystansu do lat młodości, ale nadal pełna namiętności i uczuć. Jak zrodził się ten zbiór wierszy?

M.G.C.: Zbiór „Samice, kobiety w wierszach między miłością a erosem” zrodził się właśnie z pewnego rodzaju gniewu, zawsze uśpionego i gotowego do wybuchu wśród kobiet, które żyją w nienormalnych, często beznadziejnych sytuacjach,
w których uczucia podporządkowane są męskim dyktatom, a co więcej, często nawet rodzina (pochodzenie) odgrywa w tym swoją rolę. Zbiór miał być tybetańskim dzwonkiem, sygnałem ostrzegawczym, by uświadomić sobie samą siebie, własną siłę, która nie rezygnuje ze słabości, które jednak są częścią nas samych, a przede wszystkim, by kochać siebie, szanować siebie i prosić o pomoc. Wszystko to ujęte jest różnorodny sposób: to 63 kobiety, które niczym na teatralnej scenie interpretują siebie. Wiersze poruszają najróżniejsze i najbardziej drażliwe kwestie, jak sama już zauważyłaś. Niczym reżyser teatralny, pozwalam im opowiadać swoje historie wierszem, nie ingerując w nie. Powiedzmy, że to lekki sygnał ostrzegawczy również dla mężczyzn. Izabello, jeśli to dla Ciebie będzie jakimś pocieszeniem, to wyznaję , że ja również płakałam pisząc wiele z tych wierszy, ponieważ w mojej silnej empatii utożsamiałam się z każdą z tych 63 kobiet, a ponadto wiele z wierszy odzwierciedla sytuacje, których byłam naprawdę świadoma.

8. I.T.K.: Virginia Woolf mówiąc o sobie twierdziła, że “Nie ma żadnej bariery, blokady ani rygla, które mógłbyś narzucić wolności mojego umysłu.” Przez wiele epok historycznych pisarstwo było wręcz zakazane kobietom i uważane za domenę mężczyzn. Oczywiście to już dawno się zmieniło. Według Ciebie co jest największą mocą twórczości i literatury kobiecej? Czy jest to może jakaś wyjątkowa wrażliwość, inne spojrzenie na świat, a może nie ma tak naprawdę żadnej różnicy pomiędzy literaturą tworzoną przez mężczyzn i kobiety? Jaki jest twój punkt widzenia?

M.G.C.: To zależy od kobiet i mężczyzn, od ich wrażliwości, od męskiej lub żeńskiej strony wrodzonej każdej płci, od sposobu, w jaki podchodzą do tematów, od własnych doświadczeń, od ciosów, jakie życie im zadaje. Kobiety zazwyczaj mają większą wrażliwość i postrzegają rzeczy oraz sytuacje z innej perspektywy niż męski świat, który często jest mniej pragmatyczny i mniej uważny na to, co dla nich najważniejsze. Nawet wychowanie otrzymane w domu ma swoją wartość. Wszystko może, choć niekoniecznie, wpływać na pisanie. To, czy jest ono refleksyjne, czy instynktowne zależy, zwłaszcza w dzisiejszym świecie, od tego, gdzie i jak proza lub poezja odzwierciedlają problemy, ukrytą obojętność, pragnienie bycia bardziej widocznym niż istnienie, a posiadanie – czy to pieniądzy, rzeczy, czy ludzi – ma niewielkie znaczenie. Zbyt wiele czynników narzuca inną kobiecą lub męską perspektywę: ryzykujemy popadnięciem w retorykę, stereotypy i wizje, których chciałabym uniknąć.

9. I.T.K.: W dzisiejszych czasach zdominowanych przez nadmiar bodźców wizualnych (social media, netflix, efekty tworzone komputerowo), a przede wszystkim przez rozwój i możliwości sztucznej inteligencji, sztuka literacka znajduje coraz mniej odbiorców. Jako były pedagog co sądzisz , że należałoby zrobić, by przybliżyć nowe pokolenia do zainteresowania się książkami? Z czego wynika brak czytelników?

M.G.C.: Dobre pytanie, droga Izabello. Niestety, to długotrwały problem i nie wynika on tylko z nowych technologii. Jestem na emeryturze od około 16 lat, a czytanie i pisanie były już „opcjonalne”, i nie mówię tu tylko o poezji, która, jak wszyscy wiemy, zawsze była niszowa. Wierzę, że miłość do książek rodzi się w rodzinie poprzez dany przykład. Zaczyna się już w bardzo młodym wieku, kiedy czyta się dzieciom pierwsze opowiadania i opowieści, rozbudzając ich ciekawość. Kontynuuje się poprzez dawanie im książek w prezencie, czytanie ich z dorosłym, dzielenie się przemyśleniami i opiniami. Mniej telewizji i telefonów komórkowych mogłoby nie zaszkodzić. Szkoły również mają swoje obowiazki: jest w nich zbyt wiele testów wielokrotnego użytku, które szybciej się ocenia i , niestety, mniej ustnych ocen, które nagradzają studiowanie książek i prowadzą do czytania. Czytanie wybranej książki co miesiąc i omawianie jej na lekcji z zmotywowanymi nauczycielami z pewnością nie jest łatwe. Zostawianie dzieci przed telewizorem, z telefonami komórkowymi czy grające w gry elektroniczne – nie wspominając o sztucznej inteligencji – jest wygodniejsze, szybsze i wymaga mniej wysiłku, zwłaszcza jeśli oboje z rodziców pracują. Ale nie poddawajmy się: dzieci nie są naszą przyszłością, lecz teraźniejszością. Czytanie i pisanie sprzyja kreatywności, stymuluje inteligencję, napełnia umysł ideami i chroni nas przed ogłupieniem przez tych, którzy woleliby mieć wokół siebie imbecyli, by ich łatwo podporządkowywać i rządzić według własnego “widzimisię”, czyli według władzy. Czytanie i pisanie sprzyja kulturze, uczy nas korzystać z własnego mózgu, a nie z cudzego. Dobra książka to przyjaciel, który nigdy nie zdradza. Wybaczcie mi to retoryczne sformułowanie, ale tym razem to zdecydowanie prawda. Nie ulegajmy banalności.

10. I.T.K.: Pytanie trochę podchwytliwe. Jesteś laureatką wielu konkursów literackich. Czy sądzisz, że mają one jakikolwiek wpływ na “karierę artystyczną”, czy są przede wszystkim zaspokojeniem własnego ego? To uznanie innych czy zadowolenie z samej ma dla Ciebie największe znaczenie?

M.G.C.: Jak mówię, Izabello, nagrody literackie, że tak powiem, „nadały mi blichtru” i otworzyły przede mną wiele drzwi. Mówienie, że nie byłam zadowolona z ich otrzymania, byłoby całkowitą hipokryzją. Dla mnie zawsze były zaszczytem i radością, ale… nigdy nie były, i powtarzam, nigdy, czystą motywacją do pisania. Nigdy nie pisałam na konkurs, również dlatego, że nie potrafię pisać na zawołanie przy biurku na jakiś temat. Jak mówi jeden z moich wierszy: „Piszę nocami, zanurzając pióro w sercu”. I tym akcentem, Izabello, zakończę, dziękując Ci z całego serca za poświęcony mi czas, za Twój szacunek i przyjaźń. Raz jeszcze bardzo dziękuję.

A po sardyńsku powiem:
“Torru gratzias Izabella atras bortas mellus”.

Włochy, styczeń 2026

***